යුවාල් නෝවා හරාරි (Yuval Noah Harari) තමා හඳුන්වා දෙන්නේ අතීතය නොව වෙනස්වීම් පිළිබඳව අධ්යයනය කරන ඉතිහාසඥයකු ලෙසිනි. ඔහුගේ පළමු අතිශය ජනප්රිය කෘතිය වන “Sapiens”, මානව ඉතිහාසයේ පුළුල් පරාසයක් වෙත එම දෘෂ්ටිකෝණය යොමු කළේය. දෙවන කෘතිය වන “Homo Deus”, මනුෂ්යත්වය ගොඩනැගීමේදී ආගමේ කාර්යභාරය පිළිබඳව සොයා බැලීය. ඔහුගේ නවතම කෘතිය වන “Nexus”, තොරතුරු පාලනය කිරීම ඉතිහාසයේ ගමන් මඟ වෙනස් කර ඇති ආකාරය සහ කෘත්රිම බුද්ධිය (artificial intelligence) අනාගතය හැඩගස්වන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව විමර්ශනය කරයි.
The Economist සඟරාවේ Insider වැඩසටහන සමඟ පැවැත්වූ පුළුල් සාකච්ඡාවකදී, හරාරි මහතා අනතුරු අඟවන්නේ AI හි විශාලතම බලපෑම ‘ලෝකයේ වැදගත්ම වත්කම’ වන විශ්වාසය (trust) එය විසින් ප්රතිනිර්මාණය කරන ආකාරය විය හැකි බවයි. බොහෝ නවීනත්වයන් ගොඩනැඟී ඇත්තේ, ප්රාග් ඓතිහාසික ලෝකයේ සිතාගත නොහැකි පරිමාණවලින් විශ්වාසය ක්රියාත්මක කිරීමට ඉඩ සලසන පද්ධති මත ය.
මුදල් යනු ‘නාඳුනන අය අතර විශ්වාසය ගොඩනැගීමේ ඉතා නිර්මාණාත්මක, මනඃකල්පිත ක්රමයක්’ වේ. යම් පුද්ගලයෙකු වෙනුවෙන් තවත් අයෙකු ද එසේම කරනු ඇතැයි යන පොරොන්දුවක් වෙනුවෙන් පමණක් මිනිසුන් සතුටින් වටිනා භාණ්ඩ හුවමාරු කරති. ‘බැංකුකරුවන්, ඔවුන් සිය රාජකාරිය කරන හොඳ බැංකුකරුවන් නම්, ඔවුන් විශ්වාසය ගොඩනඟයි.’
මූල්ය පද්ධතියේ පාලනය බලවත් AI වෙත පැවරීම අනිවාර්යයෙන්ම සිදුවිය හැක්කක් බව හරාරි මහතා කල්පනා කරයි. ගෝලීය ආර්ථිකයේ සමස්තය මිනිසෙකුට කිසිදා කළ නොහැකි තරම් ඉතා සවිස්තරාත්මකව අවබෝධ කර ගැනීමට AI පද්ධතිවලට ඉක්මනින්ම හැකි වනු ඇත. මේ නිසා ඉදිරි වසර කිහිපය තුළ AI කෙරෙහි වැඩි විශ්වාසයක් තැබීමට මිනිසුන්ට ඇති වන පීඩනය වර්ධනය වනු ඇතැයි හරාරි මහතා අපේක්ෂා කරයි.
ක්රිප්ටෝ මුදල් (cryptocurrencies) හෙවත් ඔහු පවසන පරිදි ‘AI මුදල්’ හි නැගී ඒම පෙන්වා දෙමින් ඔහු ප්රකාශ කරන්නේ, බොහෝ අය අර හොඳ බැංකුකරුවන්ට වඩා බිට්කොයින් ඇල්ගොරිතම (bitcoin algorithm) කෙරෙහි විශ්වාසයක් තබන බවයි. මිනිසුන් මාධ්ය කෙරෙහි ඇති විශ්වාසය නැති කර ගන්නා විට, ඩිජිටල් වේදිකාවල (TikTok හෝ Instagram ගැන සිතන්න) ඇල්ගොරිතම මගින් සකස් කළ අන්තර්ගතයන් (algorithmically curated feeds) සතුටින් පරිභෝජනය කරන බව ද ඔහු වැඩිදුරටත් පවසයි.
මෙහි ඇති පරස්පරය නම්, AI සමඟ වන පුද්ගලික අන්තර්ක්රියා කෙරෙහි තනි මිනිසුන්ගේ වර්ධනය වන විශ්වාසය, අවසානයේදී එම අන්තර්ක්රියා මඟ පාදන තාක්ෂණික-මූල්ය පද්ධතිය (techno-financial system) කෙරෙහි අවිශ්වාසයක් ඇති කිරීමට හේතු විය හැකි වීමයි. ඊට හේතුව, AI තීරණ ගන්නේ කෙසේද සහ ඇයිද යන්න නිගමනය කිරීමට මිනිසුන්ට කිසිදු ක්රමයක් නොතිබීමයි. ‘මානව මූල්ය පද්ධතිය එළදෙනුන්ගේ සහ කුකුළන්ගේ ජීවිත පාලනය කරයි, නමුත් මූල්ය කියා දෙයක් පවතින බවක්වත් එළදෙනුන්ට සහ කුකුළන්ට අදහසක් නැත,’ ඔහු පවසයි. ‘වසර දහයකින් අපේ තත්වයද මෙය වීමට ඉඩ ඇත.’ ඔහු අනුමාන කරයි.
හරාරි මහතා සැබෑ යැයි සිතන, AI මගින් මතු කළ හැකි පැවැත්ම පිළිබඳ අවදානම් (existential risks) පසෙක තැබුවද, මිනිසුන් AI මෙතරම් දුරට විශ්වාස කිරීමට පෙළඹෙන ලෝකයක් භයානක වනු ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, තාක්ෂණික-මූල්ය පද්ධතියක මූල්ය කඩාවැටීමක් ගැන සිතන්න. එහි හේතූන් මිනිසාගේ අවබෝධයෙන් ඔබ්බට යන්නේ නම්, ඒ සඳහා ප්රතිපත්තිමය ප්රතිචාරයක් දැක්වීම කළ නොහැකි වනු ඇත. අවම වශයෙන් මානව තීරණ ගන්නන්ගෙන් හෝ එය සිදු නොවනු ඇත.
හරාරි මහතාගේ වඩාත් ගැඹුරු කනස්සල්ල වන්නේ AI කෙරෙහි වැඩි විශ්වාසයක් තැබීම තාක්ෂණික-ඒකාධිපතිත්වයකට (techno-despotism) හේතු විය හැකි වීමයි. ස්ටාලින්ට (Stalin) රේඩියෝවෙන් කතාවක් පවත්වා සියලුම සෝවියට් පුරවැසියන්ට එයට සවන් දෙන ලෙස බල කළ හැකිය. නමුත් ජනගහනය කෙරෙහි සැබෑ පාලනයක් ඇති කර ගැනීමට නම්, ඔහුට අවශ්ය වන්නේ මිනිසුන් ඔහුව විශ්වාස කරන බවක් මවා පෑමට වඩා, සියලු දෙනාම සැබවින්ම ඔහුව විශ්වාස කිරීමයි.
ඒ සඳහා මිලියන ගණනක පුද්ගලික සබඳතා අවශ්ය වන අතර, එය Stakhanovite ආඥාදායකයෙකුටවත් කළ හැකි දෙයක් නොවීය. දැන්, හරාරි මහතා නිරීක්ෂණය කරන පරිදි, ‘ඉතිහාසයේ ප්රථම වතාවට, සමීපත්වය (intimacy) මහා පරිමාණයෙන් නිෂ්පාදනය කිරීමට AI හැකියාව ලබා දෙයි.’ බොහෝ අය දැනටමත් තමන්ට AI මිතුරන් සහ ආදර සහකරුවන් පවා සිටින බව ප්රකාශ කරති. ‘යම් අයෙකුගේ සේවය සඳහා, හෝ ඔවුන්ගේම සේවය සඳහා ජාලයක කොටසක් ලෙස ක්රියා කරන මිලියන ගණනක AI ඔබට සිටිය හැකිය… ඉන්පසු එම සමීපත්වයේ බලය භාවිතා කරමින් ඔවුන්ට අවශ්ය ඕනෑම දේශපාලන හෝ වාණිජ අවශ්යතාවක් ගැන [මිනිසුන්ට] ඒත්තු ගැන්විය හැකිය.’
විය හැකි හානි පාලනය කළ හැකි එකම මාර්ගය නියාමනය (regulation) හරහා පමණක් බව හරාරි මහතා සිතයි. ඔහු AI සඳහා පුද්ගලභාවය (AI personhood) ලබා දීම තහනම් කිරීමට යෝජනා කරයි. එසේම, මිනිසුන් ලෙස පෙනී සිටින AI ද තහනම් කළ යුතු යැයි ඔහු යෝජනා කරයි (මීට “deepfakes” ද ඇතුළත් වන අතර, ඒවා කොතරම් විශ්වාසදායක වී ඇත්ද යත්, ඔහුට මෑතකදී ලැබුණු ඔහුගේම දේශනයක වීඩියෝවක් සැබෑ එකක් නොවන බව තේරුම් ගැනීමට සම්පූර්ණ තත්පර 90ක් ගත විය).
AI හි දියුණුවේ අතිවිශාල වේගය සැලකිල්ලට ගනිමින්, ප්රතිපත්ති සම්පාදකයින්, විශේෂයෙන්ම මෙම දියුණුවීම් බොහොමයක් සිදුවන සහ ප්රජාතන්ත්රවාදීව වගකියන රජයක් පවතින ඇමරිකාව, දැන්ම ක්රියා කළ යුතු බව ඔහු කල්පනා කරයි. ඡන්දදායකයින් ද එසේ කළ යුතුය. හරාරි මහතාට අවශ්ය පරිදි සිදු වන්නේ නම්, නොවැම්බර් මාසයේ පැවැත්වෙන මධ්යවාර මැතිවරණය (midterm elections) සම්පූර්ණයෙන්ම AI පිළිබඳව වනු ඇත.!
උපුටාගැනීම – The Economist
පරිවර්තනය – AI
